FIDIC a prawo polskie: które klauzule kontraktu mogą być nieważne

Co znajdziesz w artykule?

• FIDIC w Polsce: wzorzec umowny, nie ustawa
• Klauzula 20.1 FIDIC i 28-dniowy termin zgłoszenia roszczenia
• Klauzula o rozwiązaniu kontraktu z powodu upadłości wykonawcy
• Wyłączenie odpowiedzialności a art. 473 § 2 Kodeksu cywilnego
• Jak skutecznie stosować FIDIC w Polsce: praktyczne wskazówki
• Podsumowanie

Kontrakt oparty na warunkach FIDIC wygląda jak kompletny, szczelny dokument. Problem w tym, że część jego klauzul po prostu nie działa w Polsce tak, jak działałaby w systemie common law. Niektóre postanowienia są z mocy prawa nieważne. Wykonawca, który o tym nie wie, może stracić roszczenia warte miliony złotych.

FIDIC w Polsce: wzorzec umowny, nie ustawa

Warunki kontraktowe FIDIC to międzynarodowy wzorzec umowny opracowany przez Międzynarodową Federację Inżynierów Konsultantów. W Polsce są powszechnie stosowane przy dużych inwestycjach infrastrukturalnych, projektach współfinansowanych ze środków unijnych oraz w zamówieniach publicznych realizowanych przez takich zamawiających jak GDDKiA czy PKP PLK.

Kluczowa rzecz: FIDIC nie jest prawem powszechnie obowiązującym. Warunki kontraktowe FIDIC nie są przepisami, lecz międzynarodowymi wzorami warunków realizacji robót, które muszą być każdorazowo dostosowane do wymogów prawnych danego kraju oraz do specyficznych warunków danej inwestycji. To oznacza, że kontrakt FIDIC funkcjonuje w Polsce jako umowa cywilnoprawna, podległa polskiemu prawu.

Granicą swobody kontraktowania są przepisy prawa bezwzględnie obowiązującego, przewidujące ściśle określone regulacje, niepodlegające wyłączeniu na mocy postanowień umownych. Innymi słowy: tam, gdzie kontrakt koliduje z bezwzględnymi przepisami Kodeksu cywilnego, Prawa zamówień publicznych lub Prawa budowlanego, te ostatnie mają pierwszeństwo. Klauzula FIDIC staje się nieważna lub bezskuteczna.

Klauzula 20.1 FIDIC i 28-dniowy termin zgłoszenia roszczenia

To najszerzej dyskutowane i najważniejsze z praktycznego punktu widzenia zagadnienie. Subklauzula 20.1 nakłada na wykonawcę obowiązek powiadomienia inżyniera kontraktu o każdym roszczeniu w terminie 28 dni od momentu, gdy dowiedział się lub powinien był dowiedzieć się o zdarzeniu je rodzącym. Jeżeli wykonawca nie zgłosi roszczenia w tym terminie, czas na ukończenie robót nie zostanie przedłużony, wykonawca nie będzie uprawniony do dodatkowej zapłaty, a zamawiający będzie zwolniony z wszelkiej odpowiedzialności w zakresie takiego roszczenia.

Problem pojawia się w zderzeniu z art. 119 Kodeksu cywilnego, który stanowi, że terminy przedawnienia mają charakter bezwzględnie obowiązujący i nie mogą być modyfikowane przez strony umowy. Część doktryny i sądów uznaje, że klauzula 20.1 to w istocie umowne skrócenie terminu przedawnienia, a zatem: postanowienia warunków FIDIC przewidujące utratę przez wykonawcę roszczeń w razie ich niezgłoszenia w terminie 28 dni są nieważne.

Sąd Najwyższy w wyroku z 23 marca 2017 r. (V CSK 449/16) przyjął odmienne stanowisko: uznał, że subklauzula 20.1 FIDIC zachowuje ważność, a przewidziany w niej termin stanowi termin zawity, a nie termin przedawnienia. Oznacza to, że strony umowy o roboty budowlane opartej na warunkach FIDIC mogą skutecznie zastrzec umowny termin zawity, którego niedochowanie prowadzi do utraty określonych roszczeń.

Linia orzecznicza nie jest jednak jednolita. W orzecznictwie sądów daje się wychwycić utarta ścieżka wskazująca, iż brzmienie subklauzuli 20.1 wprowadza do wzoru umowy niedozwolone przez prawo modyfikacje regulacji ustawowych. Najbezpieczniejszą praktyką jest bieżąca weryfikacja terminów zarówno zgodnie z warunkami kontraktu FIDIC, jak i z uwzględnieniem przepisów Kodeksu cywilnego.

Praktyczny wniosek dla wykonawcy jest jeden: zawsze zgłaszaj roszczenia w terminie 28 dni. Nawet jeśli sąd uzna klauzulę za nieważną, spóźnione zgłoszenie komplikuje pozycję procesową i naraża na kosztowny spór.

Klauzula o rozwiązaniu kontraktu z powodu upadłości wykonawcy

Zarówno klauzula 15.2 (uprawnienie zamawiającego do rozwiązania kontraktu), jak i klauzula 16.2 Czerwonej Księgi przewidują możliwość rozwiązania lub zmiany kontraktu na wypadek ogłoszenia upadłości wykonawcy bądź powołania syndyka. Tu z kolei kolizja zachodzi z Prawem upadłościowym.

Artykuł 83 Prawa upadłościowego wprost wskazuje, iż postanowienia umowy zastrzegające na wypadek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości lub ogłoszenia upadłości zmianę lub rozwiązanie stosunku prawnego, którego stroną jest upadły, są nieważne. Przywołane klauzule FIDIC w zakresie odwołania do ogłoszenia upadłości czy powołania syndyka uznać należy jako sprzeczne z art. 83 Prawa upadłościowego, a zatem nie będzie można z nich skorzystać w ramach realizacji umowy zawartej w wyniku postępowania o udzielenie zamówienia publicznego.

To istotna informacja zarówno dla zamawiającego, który liczy na automatyczne rozwiązanie umowy, jak i dla wykonawcy lub jego podwykonawców, którzy chcą wiedzieć, co dzieje się z kontraktem po ogłoszeniu upadłości generalnego wykonawcy.

Wyłączenie odpowiedzialności a art. 473 § 2 Kodeksu cywilnego

Kontrakty FIDIC, a zwłaszcza modyfikacje wprowadzane przez zamawiających w warunkach szczególnych, nierzadko zawierają klauzule ograniczające lub wyłączające odpowiedzialność jednej ze stron za skutki określonych zdarzeń. Takie zapisy są dopuszczalne, ale tylko do określonej granicy.

Art. 473 § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że nieważne jest zastrzeżenie, iż dłużnik nie będzie odpowiedzialny za szkodę, którą może wyrządzić wierzycielowi umyślnie. Taki zapis umowny pomiędzy profesjonalnymi podmiotami jest dopuszczalny w świetle kodeksu cywilnego, o ile nie dotyczy szkód, które dłużnik może wyrządzić wierzycielowi umyślnie, stosownie do art. 473 § 2 k.c.

W praktyce budowlanej problem pojawia się, gdy warunki szczególne zwalniają zamawiającego z odpowiedzialności za opóźnienie w przekazaniu placu budowy, w dostarczeniu dokumentacji lub w realizacji innych obowiązków inwestorskich, a zakres wyłączenia jest sformułowany na tyle szeroko, że obejmuje również sytuacje umyślnego działania. Taka klauzula jest nieważna w zakresie, w jakim wyłącza odpowiedzialność za winę umyślną.

Jak skutecznie stosować FIDIC w Polsce: praktyczne wskazówki

Świadomość powyższych ograniczeń powinna przekładać się na konkretne działania przy zawieraniu i realizacji kontraktu. Oto najważniejsze zasady:

• Analizuj warunki szczególne przed podpisaniem. To w nich zamawiający najczęściej modyfikuje warunki ogólne FIDIC, skraca terminy, ogranicza odpowiedzialność lub przesuwa ryzyka na wykonawcę. Część tych modyfikacji może być nieważna.
• Dokumentuj każde roszczenie na bieżąco. Niezależnie od oceny ważności klauzuli 20.1, brak powiadomienia inżyniera w terminie 28 dni osłabia pozycję wykonawcy w ewentualnym sporze sądowym.
• Nie zakładaj, że nieważna klauzula nie działa. Zamawiający może powoływać się na klauzulę 20.1, klauzulę upadłościową lub wyłączenie odpowiedzialności. Ocena ich ważności wymaga postępowania sądowego. Do tego czasu wykonawca ponosi ryzyko procesowe.
• Sprawdzaj zgodność kontraktu z PZP. Warunki ogólne FIDIC należy dostosować do wymogów Prawa zamówień publicznych, które najczęściej ma zastosowanie przy dużych inwestycjach budowlanych.
• Pamiętaj o fragmantarycznej nieważności. Przypadek fragmentarycznej nieważności będzie częściej występował w praktyce. Co za tym idzie, kontrakt najczęściej nie będzie uznany za nieważny w całości, gdyż skutek ten będzie miał zastosowanie wyłącznie do poszczególnych postanowień.

Podsumowanie

Kontrakt FIDIC jest użytecznym narzędziem, ale nie jest tarczą chroniącą przed polskim prawem. Warunki kontraktowe FIDIC nie zastępują przepisów ani Kodeksu cywilnego, ani Prawa budowlanego, ani żadnej innej powszechnie obowiązującej ustawy. Klauzule sprzeczne z bezwzględnymi przepisami prawa są nieważne z mocy samego prawa, niezależnie od tego, czy strony zdawały sobie z tego sprawę przy podpisaniu umowy.

Dla wykonawcy oznacza to jedno: zanim podpiszesz kontrakt FIDIC lub zanim zdecydujesz się nie zgłaszać roszczenia w terminie 28 dni, oceń sytuację prawnie. Koszty błędu mogą być nieodwracalne.

Jeżeli realizujesz kontrakt oparty na warunkach FIDIC i masz wątpliwości co do ważności poszczególnych klauzul lub skuteczności zgłoszonych roszczeń, zapraszamy do kontaktu z kancelarią: biuro@praevia.pl, tel. 514 383 268.

Masz podobny problem w swojej inwestycji? Skontaktuj się z nami: biuro@praevia.pl, tel. 514 383 268. Więcej informacji: https://praevia.pl/