Co znajdziesz w artykule?
- Czym jest gwarancja zapłaty za roboty budowlane i kto może jej żądać
- Dopuszczalne formy gwarancji zapłaty: katalog zamknięty
- Jak złożyć skuteczne żądanie gwarancji zapłaty: forma i termin
- Co się dzieje, gdy inwestor nie udziela gwarancji zapłaty
- Gwarancja zapłaty a Skarb Państwa: ważny wyjątek
- Podsumowanie: gwarancja zapłaty to narzędzie, nie ostatnia deska ratunku
Branża budowlana od lat zmaga się z zatorami płatniczymi. Wykonawca realizuje roboty, fakturuje zgodnie z harmonogramem, a płatności opóźniają się lub w ogóle nie przychodzą. Kodeks cywilny daje wykonawcy konkretne narzędzie, które pozwala zabezpieczyć wynagrodzenie jeszcze zanim problem stanie się kryzysem. To gwarancja zapłaty za roboty budowlane.
Czym jest gwarancja zapłaty za roboty budowlane i kto może jej żądać
Gwarancja zapłaty to instytucja uregulowana w art. 6491,6495 Kodeksu cywilnego. Inwestor udziela jej wykonawcy (generalnemu wykonawcy) w celu zabezpieczenia terminowej zapłaty umówionego wynagrodzenia za wykonanie robót budowlanych. Cel jest prosty: wykonawca nie musi czekać na wyrok sądowy i egzekucję komorniczą. Ma działające zabezpieczenie już w trakcie realizacji kontraktu.
Z żądaniem ustanowienia gwarancji zapłaty mogą wystąpić jedynie te podmioty, które w oparciu o umowę wykonują prace zmierzające do oddania przewidzianego w umowie obiektu, wykonanego zgodnie z projektem i z zasadami wiedzy technicznej. Oznacza to, że prawa tego nie mają firmy, które nie wykonują robót budowlanych, ale świadczą usługi czy dostawy w związku z toczącą się budową, np. firma ochroniarska lub dostawca materiałów.
Istotna jest też relacja kontraktowa. Wykonawca (generalny wykonawca) robót budowlanych może w każdym czasie żądać od inwestora gwarancji zapłaty do wysokości ewentualnego roszczenia z tytułu wynagrodzenia wynikającego z umowy oraz robót dodatkowych lub koniecznych do wykonania umowy, zaakceptowanych na piśmie przez inwestora.
Dopuszczalne formy gwarancji zapłaty: katalog zamknięty
Przepisy wskazują wprost, jakie formy zabezpieczenia wchodzą w grę. Gwarancją zapłaty jest gwarancja bankowa lub ubezpieczeniowa, a także akredytywa bankowa lub poręczenie banku udzielone na zlecenie inwestora. To katalog wyczerpujący.
Inwestor nie może udzielić zabezpieczenia w innej formie, np. poręczenia innego podmiotu niż bank. W praktyce oznacza to, że obietnica zapłaty złożona mailem, weksel wystawiony przez spółkę zależną czy deklaracja prezesa zarządu nie spełniają wymagań ustawy. Jeżeli inwestor zaproponuje inne zabezpieczenie, wykonawca ma prawo uznać, że gwarancja nie została skutecznie udzielona.
Warto też wiedzieć, kto ponosi koszty ustanowienia zabezpieczenia. Strony ponoszą w równych częściach udokumentowane koszty zabezpieczenia wierzytelności. Inwestor nie może więc przerzucić całego ciężaru finansowego na wykonawcę.
Jak złożyć skuteczne żądanie gwarancji zapłaty: forma i termin
Tu leży sedno całej procedury. Błąd formalny na tym etapie może pozbawić wykonawcę uprawnień, które daje mu prawo.
Forma żądania
Wykonawca, chcąc uzyskać od inwestora gwarancję zapłaty, jest zobowiązany do złożenia stosownego oświadczenia, w którym zażąda jej ustanowienia. Z przepisów Kodeksu cywilnego nie wynika obowiązek zachowania szczególnej formy oświadczenia, niemniej powinno być ono na tyle precyzyjne i jasne, by nie budziło wątpliwości, że wykonawca domaga się właśnie takiej gwarancji.
W praktyce kancelaria rekomenduje formę pisemną z potwierdzeniem odbioru. Pismo powinno zawierać: wskazanie podstawy prawnej (art. 6493 k.c.), określenie żądanej kwoty, preferowaną formę zabezpieczenia oraz wyznaczony termin. Brak precyzji w żądaniu to argument, po który inwestor chętnie sięgnie w sporze.
Termin na udzielenie gwarancji
Inwestor ma obowiązek udzielić gwarancji zapłaty w terminie wskazanym przez wykonawcę. Termin ten nie może być krótszy niż 45 dni. Wykonawca może wyznaczyć termin dłuższy, np. 60 dni, jednak skrócenie go poniżej 45 dni jest niedopuszczalne.
Dla spełnienia żądania udzielenia gwarancji zapłaty nie wystarczające jest samo istnienie dokumentu gwarancyjnego, konieczne jest doręczenie dokumentu gwarancji wykonawcy tak, by mógł zapoznać się z jego treścią. Moment fizycznego doręczenia dokumentu ma więc znaczenie prawne.
Kiedy można złożyć żądanie
Prawo żądania gwarancji zapłaty nie jest uzależnione od tego, by inwestor zalegał wykonawcy z zapłatą. Wykonawca może zażądać gwarancji prewencyjnie, na początku kontraktu, gdy widzi pierwsze sygnały problemów finansowych inwestora lub gdy budowa jest prowadzona w skomplikowanej strukturze właścicielskiej. To narzędzie ochrony, nie dopiero reakcja na kryzys.
Co się dzieje, gdy inwestor nie udziela gwarancji zapłaty
Brak gwarancji w wyznaczonym terminie otwiera dla wykonawcy dwa kluczowe uprawnienia.
Prawo odstąpienia od umowy
Jeżeli wykonawca nie uzyska żądanej gwarancji zapłaty w wyznaczonym terminie, nie krótszym niż 45 dni, jest uprawniony do odstąpienia od umowy z winy inwestora ze skutkiem na dzień odstąpienia. To odstąpienie działa na przyszłość, czyli ex nunc: w wyniku złożenia oświadczenia o odstąpieniu od umowy wygasają prawa i obowiązki stron co do niewykonanej części świadczenia.
Ważna zasada: złożenie oświadczenia o odstąpieniu przed upływem terminu do wykonania obowiązku ustanowienia gwarancji zapłaty jest nieskuteczne. Wykonawca musi zaczekać na bezskuteczny upływ wyznaczonego terminu.
Ochrona przed kontratakiem inwestora
Prawo chroni tu wykonawcę wprost. Nie można przez czynność prawną wyłączyć ani ograniczyć prawa wykonawcy (generalnego wykonawcy) do żądania od inwestora gwarancji zapłaty, a odstąpienie inwestora od umowy spowodowane żądaniem wykonawcy (generalnego wykonawcy) przedstawienia gwarancji zapłaty jest bezskuteczne.
Oznacza to, że inwestor, który otrzyma żądanie gwarancji, nie może odpowiedzieć odstąpieniem od umowy powołując się właśnie na to żądanie. Takie postanowienia umowy byłyby dotknięte bezwzględną nieważnością. Klauzule umowne próbujące ograniczyć to prawo nie wywołują żadnego skutku prawnego.
Wynagrodzenie za roboty niewykonane
Bardzo ważnym uprawnieniem wykonawcy jest prawo żądania zapłaty za prace, których nie wykonał, bo nie została mu udzielona przez inwestora gwarancja zapłaty za roboty budowlane. W praktyce może to oznaczać roszczenie o wynagrodzenie odpowiadające wartości niewykonanej jeszcze części kontraktu. To realna i wysoka kwota, szczególnie w przypadku kontraktów realizowanych w połowie.
Gwarancja zapłaty a Skarb Państwa: ważny wyjątek
Opisany mechanizm nie jest dostępny w każdej sytuacji. Przepisu o gwarancji zapłaty nie stosuje się w przypadku, gdy inwestorem jest Skarb Państwa. Zmiana ta weszła w życie po nowelizacji z 2023 roku i budzi uzasadnione kontrowersje w środowisku budowlanym. Brak możliwości żądania gwarancji zapłaty od Skarbu Państwa pogarsza sytuację wykonawców robót budowlanych realizowanych na jego rzecz. Wykonawcy realizujący kontrakty dla jednostek Skarbu Państwa powinni tym bardziej zadbać o inne mechanizmy zabezpieczenia wynagrodzenia, m.in. odpowiednie zapisy umowne, klauzule waloryzacyjne i harmonogramowe zasady fakturowania.
Podsumowanie: gwarancja zapłaty to narzędzie, nie ostatnia deska ratunku
Gwarancja zapłaty za roboty budowlane działa najlepiej, gdy sięga się po nią z wyprzedzeniem, zanim pojawią się opóźnienia w płatnościach. Prawidłowo złożone żądanie: precyzyjne, pisemne, z właściwym terminem, w odniesieniu do dopuszczalnej formy zabezpieczenia, uruchamia konkretną procedurę i nakłada na inwestora realny obowiązek. Gdy inwestor go nie wypełni, wykonawca ma prawo do odstąpienia od umowy i do wynagrodzenia za niewykonane roboty. To silna pozycja negocjacyjna, którą warto znać i umieć wykorzystać.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w konkretnej sprawie.
Jeżeli zastanawiasz się, czy możesz żądać gwarancji zapłaty w swojej umowie, albo inwestor nie reaguje na złożone przez Ciebie wezwanie, napisz do nas: biuro@praevia.pl, tel. 514 383 268.
Masz podobny problem w swojej inwestycji? Skontaktuj się z nami: biuro@praevia.pl, tel. 514 383 268. Więcej informacji: https://praevia.pl/