Co znajdziesz w artykule?
- Czym jest wadium w przetargu i kiedy zamawiający może go żądać
- Zamknięty katalog przesłanek zatrzymania wadium z art. 98 PZP
- Kiedy zatrzymanie wadium jest bezprawne
- Jak odzyskać bezpodstawnie zatrzymane wadium
- Podsumowanie: nie każde zatrzymanie wadium jest legalne
Składasz ofertę w przetargu budowlanym, wnosisz wadium i przegrywasz. Albo wygrywasz, a zamawiający i tak go nie oddaje. Pytanie „czy mogę je odzyskać?” pada w naszej kancelarii regularnie. Odpowiedź zależy od jednej rzeczy: czy zamawiający miał do zatrzymania wadium podstawę prawną.
Czym jest wadium w przetargu i kiedy zamawiający może go żądać
Wadium to zabezpieczenie finansowe składane przez wykonawcę razem z ofertą. Jego celem jest ochrona zamawiającego na wypadek, gdyby wykonawca nie dopełnił obowiązków po wyborze oferty jako najkorzystniejszej. Wadium chroni zamawiającego na wypadek, gdy wykonawca nie dopełni obowiązków związanych ze złożoną ofertą albo z wyborem jego oferty.
Ważna rzecz dla wielu wykonawców: zamawiający nie ma obowiązku żądać wadium. To jego indywidualna decyzja. Jeśli jednak wadium zostało wymagane, trzeba je wnieść prawidłowo pod każdym względem. Jeśli wykonawca nie wpłaci wadium w terminie, jego oferta podlega odrzuceniu i nie ma możliwości uzupełnienia tego braku.
Co do wysokości: wysokość wymaganego zabezpieczenia może wynosić maksymalnie 3% szacunkowej wartości zamówienia dla projektów powyżej progów unijnych oraz 1,5% dla postępowań krajowych. Przy kontrakcie na kilka milionów złotych to kwota, której utrata boli realnie i bezpośrednio.
Wadium wnosi się w pieniądzu, gwarancjach bankowych, ubezpieczeniowych lub poręczeniu. Wybór formy ma znaczenie nie tylko dla płynności finansowej firmy, ale też dla procedury ewentualnego odzyskiwania tych środków.
Zamknięty katalog przesłanek zatrzymania wadium z art. 98 PZP
To kluczowy punkt, który chroni wykonawców. Przepis art. 98 ust. 6 PZP zawiera katalog sytuacji, w których zamawiający może zatrzymać wadium. Katalog ten ma charakter zamknięty. Oznacza to, że zamawiający nie może zatrzymać wadium z powodów, których ustawa nie wymienia. Jeśli to robi, działa bezprawnie.
Instytucja zatrzymania wadium przewidziana została przez art. 98 ust. 6 PZP, w którym wymieniono trzy przesłanki zatrzymania. Każda z nich dotyczy innej sytuacji:
Przesłanka 1: nieuzupełnienie dokumentów lub oświadczeń
To w praktyce najbardziej sporna przesłanka. Zamawiający zatrzymuje wadium m.in. z uwagi na nieprzedstawienie przez wykonawcę dokumentów, co powoduje brak możliwości wybrania oferty złożonej przez wykonawcę jako najkorzystniejszej.
Uwaga: nie każde nieprzedłożenie dokumentu uprawnia do zatrzymania wadium. Zatrzymanie wadium jest możliwe jedynie, gdy niezłożenie dokumentów lub oświadczeń spowodowało brak możliwości wybrania oferty złożonej przez wykonawcę jako najkorzystniejszej. Jeżeli oferta i tak nie byłaby wybrana jako najlepsza, zatrzymanie wadium na tej podstawie jest nieuprawnione.
Co więcej, samo wezwanie zamawiającego do uzupełnienia dokumentów musi być prawidłowe. Wezwanie powinno zawierać precyzyjnie wymienione uchybienia oraz sposób, w jaki wykonawca może je usunąć. Konieczne jest także wskazanie terminu i formy usuwania uchybień. Jeżeli wezwanie jest nieprecyzyjne lub niekompletne, konieczne będzie ponowienie tego wezwania. Nieprecyzyjne wezwanie nie może być podstawą do zatrzymania wadium.
Przesłanka 2: odmowa podpisania umowy
Jeżeli oferta wykonawcy zostaje wybrana jako najkorzystniejsza, a on następnie odmawia podpisania umowy na warunkach, które sam zaproponował w ofercie, zamawiający ma prawo zatrzymać wadium. Jeżeli wykonawca, którego oferta została wybrana, odmówi podpisania umowy na warunkach określonych w ofercie, zamawiający może zatrzymać wadium wraz z odsetkami.
W branży budowlanej ta sytuacja nie jest rzadkością. Z wadium w przetargach budowlanych najpewniej nie zrezygnuje obecnie żaden z zamawiających. A to dlatego, że z powodu rosnących cen robót budowlanych, firmy coraz częściej odstępują od podpisania umów o roboty budowlane. Muszą się wtedy liczyć z konsekwencjami, a jedną z nich jest utrata wadium przetargowego.
Przesłanka 3: niezłożenie zabezpieczenia należytego wykonania umowy
Gdy zamawiający wymagał zabezpieczenia należytego wykonania umowy jako warunku jej podpisania, a wybrany wykonawca tego zabezpieczenia nie wniósł, zamawiający również jest uprawniony do zatrzymania wadium. Zamawiający może je zatrzymać wówczas, gdy wykonawca nie przedkłada wymaganych oświadczeń lub dokumentów, odmawia zawarcia umowy w sprawie zamówienia publicznego lub nie wnosi wymaganego zabezpieczenia należytego wykonania umowy.
Kiedy zatrzymanie wadium jest bezprawne
Zamawiający niekiedy interpretują przepisy zbyt rozszerzająco. Orzecznictwo KIO i sądów wskazuje, że zatrzymanie wadium z powodu nieuzupełnienia dokumentów powinno być stosowane wyjątkowo i proporcjonalnie. Nie każda omyłka formalna uzasadnia tak dotkliwą sankcję.
Wyraźnie pokazuje to orzecznictwo Krajowej Izby Odwoławczej. W wyroku z 19 czerwca 2024 r. (sygn. KIO 1805/24, KIO 1885/24) uznano, że obowiązujące przepisy wymagają, by przesłanki zatrzymania wadium były rozumiane ściśle, a wykonawcy nie można przypisać działania w złej wierze jedynie dlatego, że zobowiązanie podmiotu trzeciego, w ocenie zamawiającego, mogło być bardziej szczegółowe.
Zatrzymanie wadium powinno być związane z zawinionym działaniem wykonawcy, które realnie uniemożliwia wybór jego oferty. Jeżeli brak dokumentu wynika z przyczyn obiektywnych lub dotyczy kwestii nieistotnych, decyzja o zatrzymaniu wadium może zostać skutecznie zakwestionowana.
Jak odzyskać bezpodstawnie zatrzymane wadium
Wykonawca, który uważa, że wadium zostało zatrzymane bez podstawy prawnej, ma do dyspozycji dwie drogi. Wybór właściwej zależy od etapu, na którym sprawa się znajduje.
- Odwołanie do KIO, jeśli postępowanie przetargowe nadal trwa. Jeśli rozważasz złożenie odwołania, działaj szybko. Terminy odwoławcze są krótkie, 5 lub 10 dni, a ich upływu nie wstrzymują żadne inne podejmowane działania w celu zmiany decyzji zamawiającego. Zaniechanie działania w tym terminie może oznaczać definitywną utratę środków.
- Powództwo przed sądem powszechnym, gdy postępowanie przetargowe się zakończyło. Sprawy o zwrot bezpodstawnie zatrzymanego wadium mają charakter cywilny. W konsekwencji wykonawcy mogą dochodzić zwrotu wadium bezpośrednio przed sądem powszechnym, bez konieczności wcześniejszego korzystania ze środków ochrony prawnej w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego.
Warto też pamiętać o obowiązku zwrotu wadium po stronie zamawiającego. Jeśli zaistnieją przesłanki obligujące zamawiającego do zwrotu wadium, jego zwrot powinien nastąpić niezwłocznie. Art. 98 PZP określa, że niezwłoczność wiąże się z koniecznością dochowania maksymalnego terminu 7 dni. Przetrzymywanie wadium po tym terminie jest naruszeniem przepisów.
Podsumowanie: nie każde zatrzymanie wadium jest legalne
Co do zasady wadium podlega zwrotowi. Jego zatrzymanie jest wyjątkiem i może nastąpić tylko w przypadkach wskazanych w przepisach. Trzy przesłanki z art. 98 ust. 6 PZP to granica uprawnień zamawiającego, nie punkt wyjścia do swobodnej oceny. Każda decyzja o zatrzymaniu wadium powinna być weryfikowana, bo nieprawidłowe wezwanie do uzupełnienia dokumentów, brak wpływu na wynik postępowania czy działanie wykonawcy w dobrej wierze, mogą przesądzić o bezzasadności zatrzymania.
Jeżeli zamawiający zatrzymał Twoje wadium i masz wątpliwości, czy miał do tego podstawę, napisz do nas: biuro@praevia.pl, tel. 514 383 268. Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w konkretnej sprawie.
Masz podobny problem w swojej inwestycji? Skontaktuj się z nami: biuro@praevia.pl, tel. 514 383 268. Więcej informacji: https://praevia.pl/